Η προστασία των «μαρτύρων δημοσίου συμφέροντος» - “whistle-blowers” στην εργασία

Ι. Ο Ν. 4990/2022 – Προστατευτικό Πλαίσιο.

Κάθε πρόσωπο, άμεσα συνδεδεμένο με ορισμένο φορέα (επιχείρηση ή οργανισμό), ενδέχεται κατά τη διάρκεια της εργασιακής του σχέσης και εν γένει στο πλαίσιο της επαγγελματικής δραστηριοποίησής του, να πληροφορηθεί και να λάβει γνώση γεγονότων, πράξεων και παραλείψεων του φορέα, που θέτουν σε κίνδυνο και βλάπτουν το δημόσιο συμφέρον και την κοινωνική ευημερία. Έως τη δημοσίευση του Ν.4990/2022 (ΦΕΚ Α’ 210/11.11.2022), τα πρόσωπα που προέβαιναν σε γνωστοποιήσεις τέτοιου είδους πληροφοριών δεν προστατεύονταν επαρκώς, με αποτέλεσμα ως επί το πλείστον οι παραβάσεις να αποσιωπώνται και οι αναφέροντες να δέχονται διαφόρων ειδών αντίποινα, όπως καταγγελία της σύμβασης εργασίας τους, απειλές, μειώσεις αποδοχών κ.ά..

Ωστόσο, με το Ν.4990/2022 δημιουργείται προστατευτικό πλαίσιο για κάθε φυσικό πρόσωπο που επιθυμεί να προβεί σε μια τέτοια γνωστοποίηση. Τα πρόσωπα αυτά καλούνται «μάρτυρες δημοσίου συμφέροντος» ή “whistleblowers” και μπορεί να είναι εργαζόμενοι στο δημόσιο ή ιδιωτικό τομέα, ανεξαρτήτως του είδους απασχόλησής τους, αποσπασμένοι ή μη, μη μισθωτοί, αυτοαπασχολούμενοι, σύμβουλοι, μέτοχοι, εκτελεστικά και μη μέλη, εθελοντές, (μη) αμειβόμενοι ασκούμενοι, καθώς και οποιοδήποτε πρόσωπο εργάζεται υπό την εποπτεία και τις οδηγίες αναδόχων, υπεργολάβων και προμηθευτών . Επιπροσθέτως, το προστατευτικό πεδίο του Ν.4990/2022 εφαρμόζεται και σε κάθε πρόσωπο, του οποίου η εργασιακή σχέση με τον φορέα είτε έχει ήδη λήξει είτε δεν έχει καν ξεκινήσει, όμως έλαβε γνώση τέτοιων παραβάσεων, κατά τη διαδικασία των διαπραγματεύσεων και της πρόσληψης. Τέλος, από τις ανωτέρω αναφορές και δημόσιες αποκαλύψεις προστατεύονται οι διαμεσολαβητές, συνάδελφοι και συγγενείς αναφερόντων, όπως και προσωπικές επιχειρήσεις ή νομικά πρόσωπα που εξυπηρετούν συμφέροντα των “whistleblowers”, υπό την προϋπόθεση πως έχουν συνδράμει τον “whistleblower” με οιονδήποτε τρόπο στην αποκάλυψη των παραβιάσεων.

Τα ανωτέρω πρόσωπα δεν προστατεύονται για καθετί που γνωστοποιούν, αλλά μόνο για αναφορές που αφορούν στις παρακάτω, περιοριστικά αναφερόμενες στο νόμο, παραβάσεις :

1. δημοσίων συμβάσεων,
2. χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών, προϊόντων και αγορών, καθώς και της προλήψεως της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας,
3. ασφάλειας και συμμόρφωσης των προϊόντων,
4. ασφάλειας των μεταφορών,
5. προστασίας του περιβάλλοντος,
6. προστασίας από την ακτινοβολία και πυρηνικής ασφάλειας,
7. ασφάλειας των τροφίμων και των ζωοτροφών, καθώς και της υγείας και της καλής μεταχείρισης των ζώων,
8. δημόσιας υγείας,
9. προστασίας των καταναλωτών,
10. προστασίας της ιδιωτικής ζωής και των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, καθώς και της ασφάλειας των συστημάτων δικτύου και πληροφοριών,
11. παραβιάσεων που θίγουν τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης, κατά το άρθρο 325 Σ.Λ.Ε.Ε.
12. παραβιάσεων που σχετίζονται με την εσωτερική αγορά (άρθ. 26 παρ. 2 Σ.Λ.Ε.Ε.).

 

ΙΙ. Τρόποι Γνωστοποίησης Παραβάσεων – Ορισμός Υ.Π.ΠΑ. Υ.Π.ΠΑ.

Ο “whistleblower” μπορεί να γνωστοποιήσει την παράβαση που πληροφορήθηκε, κατ’ αρχάς, με αναφορά (γραπτή, προφορική ή μέσω ειδικής ηλεκτρονικής πλατφόρμας του φορέα) είτε σε υπεύθυνο πρόσωπο του φορέα – εργοδότη (εσωτερική αναφορά) είτε ενώπιον της Εθνικής Αρχής Διαφάνειας (Ε.Α.Δ.) (εξωτερική αναφορά), ανεξαρτήτως εάν ο αναφερόμενος έχει ήδη υποβάλει εσωτερική αναφορά.

Η εσωτερική αναφορά απευθύνεται στον Υπεύθυνο Παραλαβής - Παρακολούθησης Αναφορών (Υ.Π.ΠΑ.), τον οποίο οι φορείς τόσο του ιδιωτικού όσο και του δημοσίου τομέα υποχρεούνται να ορίσουν κατά τα κατωτέρω :

Οι φορείς του ιδιωτικού τομέα :

- με απασχολούμενο προσωπικό κάτω των 50 εργαζόμενων έχουν μόνο τη δυνατότητα ορισμού Υ.Π.ΠΑ, και όχι την υποχρέωση.

- με απασχολούμενο προσωπικό από 50 έως 249 εργαζόμενους υποχρεούνται να ορίσουν Υ.Π.ΠΑ έως τις 17.12.2023, γνωστοποιώντας σχετικά στην Επιθεώρηση Εργασίας εντός δύο (2) μηνών από τον ορισμό.

- που απασχολούν προσωπικό άνω των 249 εργαζομένων υποχρεούνται να ορίσουν Υ.Π.ΠΑ μέσα σε προθεσμία έξι (6) μηνών από τις 11.11.2022 και να το γνωστοποιήσουν αρμόδια Επιθεώρηση Εργασίας εντός δύο (2) μηνών από τον ορισμό.

- που δραστηριοποιούνται σε τομείς χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών, προϊόντων και αγορών, μεταφορών και περιβάλλοντος και εν γένει σε τομείς που μπορούν να προκαλέσουν κίνδυνο για το περιβάλλον και τη δημόσια υγεία υποχρεούνται να ορίσουν Υ.Π.ΠΑ.

 

Οι φορείς του δημόσιου τομέα:

- με απασχολούμενο προσωπικό έως 49 υπαλλήλους ορίζουν ως Υ.Π.ΠΑ. τον Σύμβουλο Ακεραιότητας του εποπτεύοντος Υπουργείου τους, άλλως τον Υ.Π.ΠΑ του εποπτεύοντος Υπουργείου, εντός έξι (6) μηνών από τις 11.11.2022.

- με απασχολούμενο προσωπικό άνω των 50 υπαλλήλων ορίζουν ως Υ.Π.ΠΑ τον Σύμβουλο Ακεραιότητας του εποπτεύοντος Υπουργείου τους, ενώ σε περίπτωση μη σύστασης αυτής της θέσης, έναν υπάλληλό τους (μόνιμο ή με σχέση ΙΔΑΧ), εντός έξι (6) μηνών από τις 11.11.2022.

Σε όλες τις περιπτώσεις, ο Υ.Π.ΠΑ οφείλει, αφενός, να επιβεβαιώσει στον “whistleblower” πως έλαβε την αναφορά του εντός επτά (7) ημερών από την ημερά παραλαβής, αφετέρου να τον ενημερώσει για την πορεία της υπόθεσής του εντός τριών (3) μηνών από την ανωτέρω βεβαίωση. Επιπλέον, ο Υ.Π.ΠΑ. υποχρεούται να εξετάζει τις αναφορές σεβόμενος τα προσωπικά δεδομένα του “whistleblower” και τηρώντας εμπιστευτικά τα στοιχεία της ταυτότητάς του.

Επιπλέον, οι “whistleblowers” μπορούν να επιλέξουν να γνωστοποιήσουν την παραβίαση, αντί αναφοράς με δημόσια αποκάλυψη (λ.χ. ενώπιον δημοσιογράφου), μόνον εάν έχουν προβεί σε εσωτερική ή/και εξωτερική αναφορά, αλλά ο φορέας ή η Ε.Α.Δ., αντιστοίχως, αδράνησαν ή εάν ο “whistleblower” βάσιμα πιστεύει ότι η παραβίαση συνιστά επικείμενο κίνδυνο του δημοσίου συμφέροντος, έκτακτη ανάγκη, κίνδυνο μη αναστρέψιμης βλάβης ή πως η αναφορά του ενώπιον Υ.Π.ΠΑ ή της Ε.Α.Δ. μπορεί να προκαλέσει την επιβολή αντιποίνων εις βάρος του.

 

ΙΙΙ. Προστασία από Αντίποινα.

Υπό το προηγούμενο καθεστώς, οι “whistleblowers” δέχονταν διαφόρων ειδών αντίποινα για τη γνωστοποίηση των παραβάσεων: απειλές, εκφοβισμός, ηθική παρενόχληση, ενέργειες αντεκδίκησης, παύση, απόλυση, υποβιβασμός ή παράλειψη προαγωγής, επίπληξη, επιβολή πειθαρχικού μέτρου, σκόπιμη βλάβη, όπως προσβολή της φήμης του προσώπου, πρόωρη διακοπή ή ακύρωση σύμβασης για εμπορεύματα ή υπηρεσίες.

Με το Ν.4990/2022 οι “whistleblowers” προστατεύονται από τέτοιου είδους αντίποινα, εφόσον, αφενός γνωστοποιήσουν τις παραβάσεις με έναν εκ των ανωτέρω τρόπων (εσωτερική ή εξωτερική αναφορά, δημόσια αποκάλυψη), αφετέρου στηρίζουν τη γνωστοποίηση σε γεγονότα αληθή και βάσιμα ή που έστω δημιουργούν εύλογες υπόνοιες για την τέλεση της εκάστοτε παράβασης. Παράλληλα, οι “whistleblowers” δικαιούνται δωρεάν παροχή νομικών συμβουλών και ψυχολογικής υποστήριξη.

Έως το πέρας της διερεύνησης της αναφοράς, οι “whistleblowers” δεν ευθύνονται για παράβαση του καθήκοντος εχεμύθειας ή εμπιστευτικότητας, που οφείλουν να υποδεικνύουν έναντι του φορέα, αναφορικά με τον τρόπο που απέκτησαν τις πληροφορίες για την τελεσθείσα παράβαση, ενώ αναστέλλεται η οποιαδήποτε αστική, ποινική, πειθαρχική ή διοικητική διαδικασία έχει κινηθεί εναντίον τους για το γεγονός αυτό.

Εάν, παρ’ όλα αυτά, τους επιβληθούν αντίποινα, δικαιούνται πλήρους αποζημίωσης, εφόσον αποδείξουν ότι αυτά τους έχουν προκαλέσει βλάβη.

 

IV. Κυρώσεις.

Εάν ο φορέας δεν ορίσει Υ.Π.ΠΑ ή παραβιάζει οποιαδήποτε άλλη υποχρέωση του, τα αρμόδια όργανα της Επιθεώρησης Εργασίας δύνανται να επιβάλουν διοικητικό πρόστιμο. Μάλιστα, διοικητικό πρόστιμο ύψους από 10.000€ έως 500.000€ επιβάλλεται, εάν η παράβαση που γνωστοποιείται διενεργήθηκε προς όφελος ή για λογαριασμό νομικού προσώπου.

Επιπλέον, επιβάλλεται ποινή φυλάκισης και χρηματική ποινή σε α) όποιον παρεμποδίζει ή επιχειρεί να παρεμποδίσει την υποβολή αναφοράς, παράβασης, β) επιβάλλει αντίποινα στον “whistleblower” και γ) δεν τηρεί τον εμπιστευτικό χαρακτήρα της ταυτότητας των “whistleblowers”.

Τέλος, με ποινή φυλάκισης έως δύο (2) ετών και χρηματική ποινή τιμωρείται όποιος εν γνώσει του προέβη σε ψευδείς αναφορές ή δημόσιες αποκαλύψεις.